Fodu herkomst: de Vodun-traditie van Dahomey binnen Winti

Deze pagina gaat over de herkomst. Wil je weten wat hij betekent voor je familielijn? Lees dan Fodu Winti: aardekracht en bescherming. Hoe je zijn energie in je eigen leven herkent? Dat staat op mijn praktijksite Lyluah, in Fodu Winti in je leven: aarde, slang en levenskracht.

Wat betekent de naam Fodu?

Het woord Fodu gaat volgens de gangbare uitleg terug op het West-Afrikaanse Vodun. Je ziet het ook geschreven als Vodu of Vodou. Vodun komt uit de Fon-taal en betekent zoiets als "geest" of "god". Het verwijst naar de vele onsterfelijke geestelijke krachten die volgens de Fon-religie de wereld bevolken.

Het gaat om een verondersteld taalkundig verband. Men zoekt de herkomst dan bij het Ewe en het Fon, twee verwante talen uit dezelfde regio. Hoe het woord precies zijn vorm in het Sranantongo kreeg, is niet in elk detail vastgelegd.

Dezelfde Afrikaanse wortel komt wereldwijd voor onder andere namen. In Haïti heet het Vodou, in de Dominicaanse Republiek Vodú. In de Verenigde Staten werd het verbasterd tot het bekendere "voodoo". Deze winti staat dus niet op zichzelf. Je ziet hier één van de vele vormen waarin dit geloof zich over de Afrikaanse diaspora verspreidde. Telkens mengde het zich met de cultuur van de plek waar tot slaafgemaakte Afrikanen terechtkwamen.

Niet hetzelfde als de betekenis in je familielijn

Dit artikel beschrijft de bredere geschiedenis van het woord en het geloof. Wat Fodu betekent in jouw familielijn, lees je op de hoofdpagina over Fodu Winti. Daar lees je ook hoe hij zich verhoudt tot Aisa.

Wat is de Vodun-traditie van het Fon-volk?

Het Fon-volk leefde, en leeft nog steeds, vooral in het zuiden van het huidige Benin. Dat was de kern van het oude koninkrijk Dahomey. De Vodun-religie verspreidde zich ook naar delen van Togo en Nigeria.

Aan de top staat een vrouwelijk oerwezen, Nana Buluku. Zij zou de wereld hebben geschapen. Daarna gaf ze de leiding aan Mawu-Lisa, een paar van maan en zon, god en godin. Daaronder staat een grote groep kleinere geesten. Een bekende is Legba. Hij is de bemiddelaar en poortwachter tussen mensen en geesten. De Winti kent Leba, een reinigende geest van de kruispunten. Volgens onderzoekers van Duke University lijkt die naam verwant aan Legba.

Vier onderdelen van een levende religie

Vodun verbindt vier onderdelen met elkaar:

• openbare goden die een hele gemeenschap dienen;
• persoonlijke geesten en familiegeesten;
• de voorouders;
• beschermende voorwerpen, in de Fon-taal gbo genoemd.

Ook elders in de diaspora bestaan beschermende voorwerpen. Denk aan gris-gris in de Franstalige Caraïben of obeah in het Engelstalige Caraïbisch gebied. Het staat niet vast dat die woorden rechtstreeks van gbo afstammen.

Die opbouw zie je terug in Winti. Families spreken daar over een winti die "in de lijn zit". Er zijn geesten van de gemeenschap, en geesten die bij één familie horen.

Hoe kwam Fodu van Dahomey naar Suriname?

Winti heeft niet één herkomst. Dat lees je ook op de pagina over wat Winti is. Winti is een samensmelting van de geloofsvormen die tot slaafgemaakte mensen meebrachten uit West- en Centraal-Afrika. Die mensen hoorden vooral bij drie groepen:

• de Akan-volkeren, uit het huidige Ghana;
• het Fon-volk, uit het toenmalige Dahomey;
• de Kongo-volkeren, uit het huidige Congo-gebied.

De Surinaamse antropoloog Ch. J. Wooding beschreef dit in 1972 in zijn standaardwerk over Winti. Onder de dwang van de slavernij kwamen verschillende Afrikaanse tradities naast elkaar te staan. Ze raakten vermengd en vormden langzaam één nieuw geheel.

De Fon-herkomst van Fodu reisde mee via de trans-Atlantische slavenhandel

Een herkenbare eigen lijn

In die samensmelting bleef de Fon-inbreng herkenbaar als een eigen lijn. Die lijn kreeg een aparte naam. Zo is de Akan-herkomst terug te zien in de Kromanti-lijn, en de Kongolese inbreng in andere winti's. De Fon-herkomst bleef bewaard in de naam en de kenmerken van Fodu.

De Nederlandse koloniale overheid had Winti verboden. Toch hebben zulke namen de eeuwen overleefd. Dat laat zien hoe sterk de mondelinge overlevering in families is.

Waarom wordt Fodu met een slang verbonden?

In Vodun heeft de slang een bijzondere plaats. De kosmische slang Aido Hwedo houdt volgens de Fon-mythe de aarde bij elkaar. In de kuststad Ouidah werden eeuwenlang tot slaafgemaakte mensen verscheept. Daar wordt van oudsher de python vereerd als heilig dier.

Die diepe band tussen Vodun en de slang wordt vaak genoemd als verklaring. Slangen komen dan ook steeds terug in godsdiensten met Vodun-wortels. Dat Fodu via deze lijn bij de slang hoort, vertelt de Surinaamse overlevering.

Binnen Vodun wordt de python van oudsher als heilig dier vereerd

Wat zei oud onderzoek over Vodu?

Al in 1936 schreven de onderzoekers Melville en Frances Herskovits over Vodu in Suriname. Bij de Saramaccaners was Vodu toen een verzamelnaam voor slangengoden. Soms gebruikte men het woord zelfs als ander woord voor winti.

Zij noteerden ook dat niet elke slang heilig is. Toch doodde niemand zomaar een slang. Een slang was volgens hun zegslieden geen god zelf, maar kon wel een god dragen. Een van hen zei af te stammen van een familie uit Dahomey. Zo raakt ook dit oude onderzoek aan de Fon-wortels. Je leest het in Suriname folk-lore op DBNL.

Ook de naam van een heilige trommel verwijst naar de slang. De grootste trommel voor Fodu heet de Adjida. Volgens onderzoeker Bonno Balkenhol betekent da slang in het Ewe en het Fon.

Ook terug te zien op Spiritueel Suriname

Op Spiritueel Suriname zie je die lijn ook. Slangenwinti's hebben een vaste plek in de Winti. Denk aan Tata Loko, ook wel Papa Loko, en aan Klara Sneki, de zwart-wit gestreepte slang. In het Sranantongo heet de slang sneki, en de boa dagowe.

In de overlevering is Fodu de Surinaamse lijn die uit de Fon-Vodun-traditie komt. Zijn band met de slang past dus bij dat grotere patroon. Gelovigen zien dat niet als toeval. Let wel: het gaat hier om duiding, geen vastgelegd feit. Niet alle families en bronnen leggen de nadruk op precies dezelfde figuur.

Fodu, Vodun en "voodoo": is het hetzelfde?

Die vraag krijg ik vaak. Het antwoord is genuanceerd. Fodu, Vodun, Vodou en "voodoo" hebben dezelfde Fon-wortel. Toch zijn het geen tradities die je zomaar kunt verwisselen.

Elk groeide op een eigen manier uit die wortel. Neem de Haïtiaanse Vodou, of de Vodun die nog in Benin en Togo leeft. Ook de Fodu-lijn in Winti hoort daarbij. Elk kreeg een andere vorm. De lokale cultuur speelde mee, net als andere Afrikaanse en Europese invloeden. En elke plek had een ander verleden.

Louisiana Voodoo en het beeld uit films

Houd twee dingen goed uit elkaar. Louisiana Voodoo ontstond in New Orleans uit Fon-Vodun, Kongolese tradities en het katholicisme. Deze religie wordt nog steeds beoefend, met haar eigen gebruiken. Een verzinsel is het dus niet.

Het "voodoo" uit westerse films is iets anders. Denk aan speldenpoppen en vervloekingen. Dat is vooral een sensationeel beeld uit de Verenigde Staten. Het doet geen recht aan Louisiana Voodoo, aan Vodun of aan de Surinaamse lijn in Winti. Laat dat filmbeeld dus los als je je in deze winti verdiept. Daarmee zet je Louisiana Voodoo als religie niet weg.

Wil je Winti en de Haïtiaanse vodou uitgebreid naast elkaar zien? Lees dan Is Winti voodoo? Het verschil uitgelegd. Wat voodoo zelf is, staat op Lyluah in Wat is voodoo?

Waarom verschillen de overleveringen over de herkomst?

Zoals bij bijna alles in Winti is er geen centraal boek of instituut. Niemand bepaalt één vaste versie van zijn herkomst. De kennis is van generatie op generatie mondeling doorgegeven. Families en gemeenschappen woonden soms honderden kilometers uit elkaar en hadden weinig contact.

Daardoor benadrukt de ene familie de band met Aisa en de winti's van de aarde. Een andere familie noemt vooral de slang en de bescherming. Een derde voelt de band met de Fon-herkomst het sterkst.

Wie is de partner van Aisa?

Ook hier verschillen de verhalen. In veel families is Fodu, Papa Winti, de man van Mama Aisa. Andere families noemen Tata Loko als haar partner. Dat is geen fout op een van mijn pagina's. Het laat zien hoe een mondelinge traditie per familie anders wordt doorgegeven.

Ook de bronnen verschillen. Balkenhol noemt Fodu de man van Mama Aisa. Een Winti-woordenlijst van de Universiteit Utrecht noemt juist Tata of Papa Loko haar echtgenoot.

Families gaven de kennis over Fodu van generatie op generatie door

Dit artikel beschrijft wat historisch is vastgelegd, en wat de overlevering vertelt. In mijn praktijk werk ik vanuit de Surinaamse overlevering zoals ik die heb meegekregen. Andere gemeenschappen en families leggen andere accenten. Die zijn net zo waardevol.

Dat geldt ook voor deze herkomst. Achter een Surinaams woord gaat een lange geschiedenis schuil, die je niet meteen ziet.

Wat betekent de Fodu herkomst vandaag binnen Winti?

De geschiedenis verklaart waar het woord en het beeld vandaan komen. Maar dat is iets anders dan de vraag wat Fodu voor jou betekent. Op de hoofdpagina over Fodu Winti lees je:

• of Fodu in jouw familielijn zit;
• hoe hij zich verhoudt tot Aisa;
• hoe zijn beschermende kracht zich in het dagelijks leven laat zien;
• hoe hij verschilt van Ingi, Apuku en Adumankama.

Wil je weten hoe je zijn energie in je leven herkent, en welke rituelen erbij horen? Lees dan op Lyluah Fodu Winti in je leven: aarde, slang en levenskracht. Meer over de kracht van de familielijn lees je bij Winti en voorouderkracht.

Een wasi met kruiden en bloemen, een vast gebruik in de Winti

Zo zie je dat de oude kennis uit Dahomey vandaag nog leeft. Gelovigen zeggen dat een bewerkte winti in iemands hele leven voelbaar kan zijn. Vaak gebruikt men dan een wasi. Wat een wasi precies is, lees je op de pagina over de wasi. Welke signalen bij Fodu horen, staat in mijn Lyluah-blog over aarde, slang en levenskracht.

In veel families loopt de band met Fodu, net als voorouderkracht, via de familielijn

Kleuren, pangi en de Adjida-trommel

Bij Fodu horen aardse, bruine kleuren en soms goud. Dat beschrijft Balkenhol voor het Sacred Arts-project van Duke University. Zijn teken is de slang. Voor hem bestaan heilige pangi, doeken in zijn kleuren.

Tijdens een winti prei voor Aisa en Papa Winti klinkt de Adjida-trommel. Men wast die eerst met bier en strooit er pemba doti over, witte aarde. Daarna gaat er een doek in de kleuren van Fodu omheen. Ook sangrafu, een verkoelend kruid, en de sek'seki, een rammelaar van kalebas, horen bij zijn ritueel.

Welke misverstanden bestaan er over Fodu?

Is Fodu hetzelfde als wat films "voodoo" noemen?

Nee. Het beeld van speldenpoppen en vervloekingen komt vooral uit Amerikaanse films. Ook het zombiebeeld uit horrorfilms is sterk vervormd. De zonbi-voorstelling heeft wel een eigen, oudere plek in de Haïtiaanse Vodou, los van de film. Fodu binnen Winti, de West-Afrikaanse Vodun en de Haïtiaanse Vodou hebben elk een eigen geschiedenis. De horrorfilm laat van geen van drieën een betrouwbaar beeld zien.

Bepaalt de Fon-herkomst alles over wat Fodu voor jou betekent?

Nee. Het verleden laat zien waar naam en beeld vandaan komen. Wat Fodu in jouw leven betekent, hangt af van je afkomst en de overlevering in je familie.

Is Fodu gevaarlijk?

Deze winti vraagt respect en zuiverheid. Men zegt dat een verwaarloosde winti wel onrust kan geven. Dat maakt hem niet gevaarlijk of kwaadaardig. Werk wel altijd met kennis en goede begeleiding.

Wanneer is een consult zinvol?

Hier lees je over de herkomst. Het doel is uitleg, geen consult. Ben je gewoon nieuwsgierig naar de Afrikaanse wortels van Winti? Dan heb je verder niets nodig.

Vraag je je af of deze winti in je eigen lijn aanwezig is? Dan kan een persoonlijk consult helpen. Dat kan bij Lyluah Spirituele Praktijk, via WhatsApp, video of telefoon. Vaak volgt daarna een advies, zoals een wasi of een eerbetoon aan de kabra.

Rachida Kacimi tijdens een consult

Wat zeggen cliënten?

Bronnen en achtergrond

• Wooding, Ch. J. (1972), Winti: een Afroamerikaanse godsdienst in Suriname. Het standaardwerk over Winti als samensmelting van Akan-, Fon- en Kongo-tradities.
• Het verband tussen Fodu en Vodun is een veronderstelde woordverwantschap. Een vaste taalkundige bron voor elke tussenstap is er niet. Daarom noem ik het in de tekst een aanname.
• Robin Law (2004), Ouidah: The Social History of a West African Slaving Port, 1727-1892, Ohio University Press. Achtergrond over Ouidah, de Xweda en de slangenverering.
• Suzanne Preston Blier (1995), African Vodun: Art, Psychology, and Power, University of Chicago Press. Achtergrond over de Vodun-religie van de Fon.
• West African Vodun (Wikipedia), over het Fon-volk, Dahomey, Ouidah en de feestdag op 10 januari.
• Surinamese and Dutch Winti (Duke University), over Fodu als Papa Winti en over Leba.
• Melville J. en Frances S. Herskovits (1936), Suriname Folk-lore, Columbia University Press. Hoofdstuk over goden en geesten, via DBNL.
• Bonno Balkenhol, beschrijving van een pangi voor Fodu (Duke University), over kleuren, symbolen en de Adjida-trommel.
• Glossarium bij Levende-doden (Universiteit Utrecht), voor Tata of Papa Loko als echtgenoot van Aisa.
• Guno Hoen, Sranan Odo's (1989), voor het Surinaamse gezegde.

Bij elke levende traditie geldt: namen en invulling verschillen per familie, streek en lijn.

Veelgestelde vragen over de herkomst van Fodu

Rachida Kacimi

Heldervoelend en helderhorend medium, helderziende en paragnost met 28 jaar ervaring binnen de Surinaamse Winti-traditie. Oprichter van Spiritueel Suriname en eigenaar van Lyluah Spirituele Praktijk. Ze werkt voor cliënten in Nederland, België, Suriname en Marokko. Cruquiuskade 251, 1018 AM Amsterdam.